Izabela Bucka

Sztuka uczłowieczania w zdehumanizowanym świecie. Analiza roli muzyki w filmie Romana Polańskiego pt. „Pianista”

Docelowa grupa odbiorców (etap edukacji): 

Scenariusz zajęć języka polskiego w szkole ponadgimnazjalnej.

Cele lekcji

Uczeń

  • poznaje twórczość polskiego reżysera R. Polańskiego
  • poznaje losy narodu żydowskiego i rzeczywistość wojenną
  • kształtuje umiejętność analizowania i interpretowania dzieła filmowego oraz motywów w nim wykorzystanych
  • doskonali umiejętność korzystania z różnych tekstów kultury i porównywania ich

Czas pracy

2 godziny lekcyjne

Środki dydaktyczne

  • załącznik z fragmentami wiersza  C. K. Norwida "Fortepian Szopena"
  • plansza z mapą pojęciową

Formy pracy

  • praca grupowa
  • praca zbiorowa

Metody pracy

  • dyskusja
  • burza mózgów
  • heureza
  • analiza porównawcza
  • mapa pojęciowa

Przebieg lekcji

Nauczyciel zapoznaje uczniów z kontekstem filmu, który będą oglądać: film wyreżyserowany przez polskiego reżysera Romana Polańskiego jest adaptacją biografii Władysława Szpilmana, polskiego pianisty i kompozytora.

Projekcja filmu lub wybranych obszernych fragmentów. Konieczne jest uwzględnienie scen: koncert w polskim radiu na początku i na zakończenie filmu, koncert w filharmonii, sceny z getta i ukrywania się głównego bohatera po likwidacji getta, scena spotkania z niemieckim oficerem w opuszczonym budynku (1 godz. lekcyjna).

Uczniowie podsumowują główne informacje dotyczące losów Szpilmana. Przewidywane odpowiedzi: był znanym pianistą, przeżył wojnę dzięki pomocy różnych ludzi, po wojnie pracował jako pianista i kompozytor.

Uczniowie odpowiadają na pytanie: jaki los spotkał ludność pochodzenia żydowskiego z rąk hitlerowców? W swej wypowiedzi mają podkreślić proces eskalacji represji, które nałożone były na rodzinę bohatera i naród żydowski.

Jeden z uczniów zapisuje wnioski na tablicy w postaci grafu:

pozbawienie wszelkich praw obywatelskich → grabieże żydowskiego mienia → bicie, poniżanie → stłoczenie w getcie → brak środków do życia, bieda, głód, choroby, śmierć, trupy na ulicy → masowe egzekucje → niewolnicza praca ponad siły w nieludzkich warunkach → traktowani jak zwierzęta → wywożeni w bydlęcych wagonach do obozów koncentracyjnych → masowa eksterminacja w komorach gazowych.

Uczniowie przypominają, w których momentach pojawia się w filmie muzyka. Podają spostrzeżenia na temat tej muzyki: Jakim chwilom towarzyszy ta muzyka, jaki nastrój i skojarzenia wywołuje?

Scena otwierająca film - Szpilman gra Szopena w polskim radiu Spokój, melancholia, zaduma brutalnie przerwana przez huk wybuchu bomby i dźwięk tłuczonych szyb; okrucieństwo wojny kończy okres spokoju
Groteskowy taniec ludności żydowskiej czekających przed przejściem Poniżenie Żydów zmuszonych do tańca
Szpilman podsłuchuje grającą na wiolonczeli ciężarną koleżankę Normalność, spokój i ciepło rodzinnego domu
Bohater ukrywa się mieszkaniu z fortepianem, nieśmiało zbliża się do instrumentu, gra jedynie palcami w powietrzu Tęsknota za zakazana pasją, ale też za normalnym życiem, bezpiecznym domem sprzed wojny
Głodny i schorowany, „gra" jedynie palcami w powietrzu, wyobraża sobie grę – (muzyka wyobraźni) Ucieczka w marzenia pozwala bohaterowi przeżyć koszmar wojny; huk wystrzału armatniego zatyka uszy – znów wojna przerywa „zatopienie" bohatera w muzyce
Szpilman gra w opuszczonym domu dla niemieckiego oficera „Wzburzona", dramatyczna muzyka jak położenie i los pianisty i innych Żydów; poniżenie i skazanie na śmierć nie może odebrać talentu ani miłości do muzyki; grając bohater jest sobą
Kolejna scena w polskim radiu – Szpilman wraca do pracy Pogodne, radosne tony utworu Szopena - znowu wolność, pokój i normalność
Scena finałowa – koncert filharmoniczny Podniosły, uroczysty klimat; zasłuchani widzowie pełni podziwu – sztuka znów triumfuje wraz z nastaniem wolności

Nauczyciel podkreśla słowa – klucze, na podstawie których uczniowie formułują pierwsze wnioski na temat roli warstwy muzyczno – dźwiękowej w filmie „Pianista": Muzyka (nokturn, polonez i ballada Chopina, ale także utwory Beethovena, Bacha i kompozytora ścieżki dźwiękowej do filmu – Wojciecha Kilara) odwzorowuje przekaz myślowy filmu, podkreśla nastrój scen, uwydatnia pewne wartości, pomaga w interpretacji idei, które ten film wyraża. Jest istotnym elementem życia bohaterów nawet, gdy jest zakazana. Inne dźwięki i efekty akustyczne (np. wybuchy, wystrzały, szum w uszach) zagłuszają muzykę i dookreślają rzeczywistość filmowa – wojna odbiera możliwość kontaktu ze sztuką.

Nauczyciel zwraca uwagę uczniom, że w filmie w sugestywny sposób zostały wykorzystane motywy związane z muzyką: instrument muzyczny (fortepian, pianino, skrzypce, wiolonczela), obraz dłoni artysty.

Nauczycie dzieli klasę na trzy grupy. Daje polecenie dla dwóch grup:

Przypomnijcie, w jakich scenach pojawiają się wspomniane motywy (instrument muzyczny – grupa 1, dłonie – grupa 2 ): jakie skojarzenia wywołują te motywy? Wnioski zapiszcie w formie tabeli lub mapy pojęciowej.

Przewidywane odpowiedzi:

Pianino, fortepian, inny instrument muzyczny Muzyka – sztuka; pasja; zawód i źródło utrzymania, wspólne zainteresowanie, które łączy; źródło pieniędzy, gdy nie ma co jeść, ale także skrytka na pieniądze; talent muzyczny wzbudza uznanie, podziw; pomaga w trudnych chwilach; pobudza tęsknotę i wyobraźnię; podtrzymuje na duchu.
Ręce pianisty Talent, delikatność, wrażliwość

Zadanie dla grupy trzeciej:

(Ta część lekcji jest opcjonalna. Można ją wprowadzić dla tych uczniów, którzy poznali już utwór Norwida pt. „Fortepian Szopena". Ewentualnie nauczyciel może zapoznać z wierszem Norwida i przedstawić na planszy mapę pojęciową dotyczącą wymowy poematu.)

Przypomnijcie sobie wiersz Norwida pt. „Fortepian Szopena"(zał.1). Jaką symbolikę w tym wierszu miały motywy fortepianu, rak, gry?
Pianista 01
Zebranie wniosków z pracy poszczególnych grup. Uczniowie próbują odpowiedzieć na pytanie o znaczenie wymienionych motywów w filmie Polańskiego. Wnioski: Odwołanie się do motywu fortepianu, dłoni artysty oraz wykorzystanie w filmie muzyki Szopena jako głównego tematu muzycznego podkreśla tożsamość bohatera – artysty i Polaka. Muzyka Szopena to synonim wielkiej sztuki jako ponadczasowej wartości, talentu i wrażliwości, a także polskości i patriotyzmu.

Nauczyciel zwraca uwagę na scenę kulminacyjną filmu – spotkanie Szpilmana z niemieckim oficerem Wilmem Hosenfeldem. Uczniowie analizują postawy obydwu postaci.
Szpilman Wilm Hosenfeld
Pierwsze spotkanie Obdarty, wychudzony, z nadmiernym zarostem i długimi włosami, ściskający w ręku puszkę z ogórkami, bezradny i wystraszony; podporządkowany potrzebom biologicznym – jedzeniu; wygląda jak Chrystus – upokorzony i doprowadzony przed oblicze kata. Spokojny, z początku obojętny , ale i odrobinę zaciekawiony; stoi na podwyższeniu, patrzy z góry.
Gra Szpilmana Skupienie i koncentracja na grze, jego gra oddaje klimat chwili – groza, strach, niepewność losu; Zaskoczenie, wzruszenie; piękno i kunszt gry pianisty sprawiło, że zobaczył wyjątkowego artystę w poniżonym człowieku


Wnioski: Uczniowie zbierają wszystkie rezultaty analizy warstwy muzycznej filmu i szukają odpowiedzi na pytanie: Jaką rolę odegrała muzyka w życiu Władysława Szpilmana? Muzyka, jedna z najważniejszych wartości życia tytułowego pianisty, pomogła mu przetrwać. W trudnych chwilach dała mu siłę, by żyć i nadzieję, by przeżyć w zdehumanizowanym świecie chaosu. Sztuka ochroniła jego psychikę i wrażliwość, pozwoliła udowodnić sobie i innym, że jest człowiekiem. Dzięki niej odzyskał ludzką godność, a jednocześnie zdemaskował bezsens i bezzasadność założeń nazizmu. Talent i pasja przyniosły mu ocalenie.
Pianista 02

Ocena pracy uczniów.

Praca domowa

Do wyboru:

  1. Korzystając z symboliki motywów muzycznych, narysuj plakat promujący film „ Pianista".
  2. Przyjmij punkt widzenia niemieckiego oficera i opisz jego wrażenia i przemyślenia podczas spotkania ze Szpilmanem. Wypowiedź napisz w pierwszej osobie.

Załączniki

Załącznik 1


Cyprian Kamil Norwid

Fortepian Szopena"

(fragmenty)


[...]
III
Byłem u Ciebie w te dni, Fryderyku!
Którego ręka... dla swojej białości
Alabastrowej -- i wzięcia -- i szyku--
I chwiejnych dotknięć jak strusiowe pióro --
Mięszała mi się w oczach z klawiaturą
Z słoniowej kości...
I byłeś jako owa postać, którą
Z marmurów łona,
Niźli je kuto,
Odejmą dłuto
Geniuszu -- wiecznego Pigmaliona!

IV
A w tym, coś grał -- I co? zmówił ton -- I co? powie,
Choć inaczej się echa ustroją,
Niż gdy błogosławiłeś sam ręką Swoją
Wszelkiemu akordowi --
A w tym, coś grał: taka była prostota
Doskonałości Peryklejskiej
Jakby starożytna która Cnota,
W dom modrzewiowy wiejski
Wchodząc, rzekła do siebie:
„ Odrodziłam się w niebie
I stały mi się arfą -- wrota,
Wstęgą -- ścieżka...
Hostię -- przez blade widzę zboże...
Emanuel już mieszka
Na Taborze!"

V I
była w
tym Polska, od zenitu
Wszechdoskonałości dziejów
Wzięta, tęczą zachwytu --
Polska -- przemienionych kołodziejów!
Taż sama, zgoła,
Złoto-pszczoła!...
( Poznał-ci-że bym ją – na krańcach bytu!...)

VI
I -- oto -- pieśń skończyłeś -- -- I już więcej
Nie oglądam Cię -- -- jedno -- słyszę:
Coś?... jakby spór dziecięcy -- --
-- A to jeszcze kłócą się klawisze
O niedośpiewaną chęć:
I trącając się z cicha,
Po ośm -- po pięć --
Szemrzą: „Począłże grać? Czy nas odpycha??..."

VII
O Ty! Co jesteś Miłości-profilem
Któremu na imię Dopełnienie:
Te -- co w Sztuce mianują stylem,
Iż przenika pieśń, kształci kamienie...
O! Ty -- co się w Dziejach zowiesz Erą,
Gdzie zaś ani historii zenit jest,
Zwiesz się razem: Duchem i Literą,
I „Consummatum est"...
O! Ty -- Doskonałe-wypełnienie,
Jakikolwiek jest Twój, I gdzie?... znak...
Czy w Fidiasu? Dawidzie? Czy w Szopenie?
[...]  
 

UWAGA! Ten serwis używa pliki cookies

Brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na to. Czytaj więcej…

Rozumiem. Zamknij okno.

Cookies

Dokładamy wszelkich starań, aby prowadzony serwis ułatwiał każdemu użytkownikowi przeglądanie strony. Dlatego w trosce o bezpieczeństwo i wygodę zakupów informujemy, że poruszając się po stronie wyrażasz zgodę na wykorzystywanie przez stronę plików cookies. Istnieje możliwość korzystania ze strony internetowej bez wykorzystywania mechanizmu cookies, ale może to oznaczać, że niektóre funkcje lub usługi witryny nie będą działać poprawnie. Jeśli nie wyrażasz zgody na korzystanie z plików cookies powinieneś zaznaczyć w ustawieniach przeglądarki opcję odrzucania plików cookies lub sygnalizowania ich przesłania.

Czym są pliki cookies?

Pliki cookies (w dosłownym tłumaczeniu: ciasteczka) są to małe pliki tekstowe, wysyłane i przechowywane w Urządzeniu, z którego użytkownik łączy się z Internetem i wchodzi na stronę internetową Pliki te są bardzo pożyteczne, gdyż pozwalają "stronie" rozpoznać preferencje użytkownika. Plik cookie zazwyczaj zawiera nazwę strony internetowej z której pochodzi, "długość życia" pliku (to znaczy czas jego istnienia), oraz wartość, którą jest zazwyczaj przypadkowo wygenerowany unikalny numer.

Najczęściej pliki cookies są używane do:

  1. zapamiętywania danych, takich jak informacje wpisywane do formularzy czy danych logowania,
  2. identyfikacji użytkowników jako zalogowanych,
  3. zapamiętywania ustawień użytkowników dotyczących układu strony, rozmiaru tekstu, preferencji i kolorów,
  4. pokazywania użytkownikom, że są zalogowani na naszej stronie internetowej,
  5. wymiany informacji z partnerami handlowymi w celu świadczenia usług na naszej stronie internetowej. Informacje udostępniane w ten sposób są wykorzystywane wyłącznie do dostarczania usług, produktów i funkcji i nie są wykorzystywane do innych celów.

Do czego wykorzystujemy pliki cookies?

Wykorzystujemy pliki cookies do obserwacji sposobów użytkowania strony, dzięki czemu możemy zapewnić wygodę i bezpieczeństwo dokonywania zakupów. Korzystając z plików cookies nie przechowujemy Twoich danych osobowych, ani innych poufnych informacji.

Rodzaje wykorzystywanych Cookies

Stosowane przez nas cookies są bezpieczne dla Urządzenia Użytkownika. W szczególności tą drogą nie jest możliwe przedostanie się do Urządzeń Użytkowników wirusów lub innego niechcianego oprogramowania lub oprogramowania złośliwego. Pliki te pozwalają zidentyfikować oprogramowanie wykorzystywane przez Użytkownika i dostosować Serwis indywidualnie każdemu Użytkownikowi. Cookies zazwyczaj zawierają nazwę domeny z której pochodzą, czas przechowywania ich na Urządzeniu oraz przypisaną wartość.  Wykorzystujemy dwa typy plików cookies:
  1. Cookies sesyjne: są przechowywane na Urządzeniu Użytkownika i pozostają tam do momentu zakończenia sesji danej przeglądarki. Zapisane informacje są wówczas trwale usuwane z pamięci Urządzenia. Mechanizm cookies sesyjnych nie pozwala na pobieranie jakichkolwiek danych osobowych ani żadnych informacji poufnych z Urządzenia Użytkownika.
  2. Cookies trwałe: są przechowywane na Urządzeniu Użytkownika i pozostają tam do momentu ich skasowania. Zakończenie sesji danej przeglądarki lub wyłączenie Urządzenia nie powoduje ich usunięcia z Urządzenia Użytkownika. Mechanizm cookies trwałych nie pozwala na pobieranie jakichkolwiek danych osobowych ani żadnych informacji poufnych z Urządzenia Użytkownika.

Możliwość określenia warunków przechowywania lub uzyskania dostępu przez cookies

  1. Istnieje możliwość takiego skonfigurowania każdej przeglądarki internetowej, aby całkowicie lub częściowo wyłączyć możliwość przechowywania plików cookies na dysku twardym komputera lub innego urządzenia wykorzystywanego w celu przeglądania stron internetowych. Brak wyrażenia akceptacji plików cookie nie oznacza braku możliwości korzystania z strony.
  2. Użytkownik może samodzielnie i w każdym czasie zmienić ustawienia dotyczące plików Cookies, określając warunki ich przechowywania i uzyskiwania dostępu przez pliki Cookies do Urządzenia Użytkownika. Zmiany ustawień, o których mowa w zdaniu poprzednim, Użytkownik może dokonać za pomocą ustawień przeglądarki internetowej lub za pomocą konfiguracji usługi. Ustawienia te mogą zostać zmienione w szczególności w taki sposób, aby blokować automatyczną obsługę plików cookies w ustawieniach przeglądarki internetowej bądź informować o każdorazowym zamieszczeniu Cookies na urządzeniu Użytkownika. Szczegółowe informacje o możliwości i sposobach obsługi plików cookies dostępne są w ustawieniach oprogramowania (przeglądarki internetowej).
  3. Użytkownik może w każdej chwili usunąć pliki Cookies korzystając z dostępnych funkcji w przeglądarce internetowej, której używa.
  4. Ograniczenie stosowania plików Cookies, może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie internetowej Serwisu.